header background image
 


Burgerparticipatie levert nieuwe ideeën op, opent nieuwe perspectieven en schept meer vertrouwen in een dynamisch democratisch systeem. Vertrouwen van de burger in de verkozenen en in de politieke leiders. De verhouding tussen overheid en burger wordt steeds horizontaler. Hoe moeten politieke leiders omgaan met de mondige, maar vaak ontgoochelde of argwanende burger? Hoe ontneem je de burger het gevoel dat hij slechts sporadisch in een stemhokje namen mag aanduiden en voor de rest niet gehoord wordt?  
Er wordt vandaag uitgebreid geëxperimenteerd met burgerparticipatie, bijvoorbeeld via  georganiseerd overleg. Burgers voeren ook vaak actie, met wisselend succes. We nemen enkele projecten onder de loep.
G1000: de overlegdemocratie - een burgertop als alternatief
België:
Op 11 november 2011 vond het grootste burgeroverleg dat België ooit gekend heeft plaats. Via een willekeurige rekrutering door een onafhankelijk bureau hebben 704 burgers deelgenomen aan een burgertop te Brussel. Burgers die niet geselecteerd waren voor de burgertop konden meedoen via G-Home, een online discussieplatform of via G-Offs, mini-burgertoppen op 50 plaatsen.
Dit alternatief democratisch systeem werd geïntroduceerd op een moment dat het Belgische federale systeem muurvast kwam te zitten tijdens de langste formatieperiode in de geschiedenis van Europa. Tijdens dat langste formatieberaad ooit kon de burger alleen maar toekijken.
David Van Reybrouck, het gezicht van de beweging, noemde dit een G1000. Een burgertop, waar duizend bewoners, ambtenaren en politici de koppen bij elkaar staken om samen tot belangrijke besluiten te komen en die gezamenlijk verder uit te werken. Het uitgangspunt was dat in het G1000-model deelnemers werden geloot uit de gemeentelijke basisadministratie (waarbij de privacyregels in acht werden genomen). Daarbij werd  zo veel als mogelijk een afspiegeling van de bevolking nagestreefd:  hoog- en laagopgeleiden, mannen en vrouwen, mensen met hoge en lage inkomens, ouderen en jongeren, allochtonen en autochtonen, christenen en moslims, etc. De deelnemers  bepaalden zelf de agenda waarover zij met elkaar wilden spreken. In Brussel ging het over sociale zekerheid, migratie, welvaart en financiële crisis. Vanaf 14 september 2012 hebben 32 burgers bepaalde voorstellen van de Burgertop verder uitgewerkt en  beleidsaanbevelingen gedaan.
Tijdens deze burgertop kwam aan het licht wat mensen zelf belangrijke thema’s vonden, werden nieuwe invalshoeken gevonden die de politiek zelf nooit bedacht zou hebben. Ook bleek er een groot enthousiasme onder de deelnemers om betrokken te blijven bij de uitwerking van de besluiten. Geen verkiezingscircus, maar daadwerkelijk vertrouwen in de kracht van de diversiteit en de ideeën van de lokale bevolking. Alles verliep ook openbaar en transparant.
Nederland: G1000 op stadsniveau
Verschillende steden in buurland Nederland hebben in navolging eveneens een G1000-top georganiseerd (1e op 22 maart 2014 in Amersfoort). Daar heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken deze werkwijze inmiddels erkend als een waardevolle bijdrage aan de verbinding tussen politiek en burgers. Het concept van een burgertop spreidt zich verder uit, ook naar andere landen. Een vergelijkbaar initiatief in Nederland zijn de burgerraden.
Initiatieven burgerparticipatie wereldwijd
De nood aan democratische vernieuwing is een internationaal fenomeen. Overal zoekt men naar manieren om burgers te laten meepraten over de toekomst van hun land. Er is een internationaal netwerk van initiatieven die de bedoeling hebben om de inspraak en participatie van gewone burgers in democratische processen te vergroten.
Op www.participedia.net kun je een aangroeiende lijst en een kaart van dergelijke initiatieven raadplegen. En dat zijn er heel wat. Het valt niet alleen op hoe wijd verbreid het fenomeen is, maar ook hoe divers deze initiatieven zijn en hoe vaak ze de achtergrond vormen van belangrijke beleidsbeslissingen, ook al springen deze initiatieven minder in het oog dan verkiezingen. Overlegdemocratie komt soms tot stand in de volgspots van de media, maar vaker nog daarbuiten.
Werkt het echt?
Bij deelnemers aan initiatieven als  G1000  leeft vaak achteraf een gevoel van teleurstelling, daar zijn deskundigen duidelijk over. Simpelweg omdat er met de  ideeën en voorstellen - die mits veel engagement en lange discussies over meningsverschillen tot stand kwamen - niets wordt gedaan. Dat komt omdat de gemeente er niet over gaat, het juridisch niet kan of omdat de opdracht te breed en te algemeen was. Een ander probleem is dat niet iedereen op dit soort overheidsinitiatieven af komt – dat doet doorgaans de hoogopgeleide, blanke 50-plusser - tenzij je de uitnodiging persoonlijk aflevert bij de uitverkoren burger.
Deskundigen stellen dat  de dialoog over innovatie van de democratie  pas succesvol is als er een geschikt onderwerp is dat kan rekenen op de belangstelling van burgers, omdat het concreet is en de burger er een belang bij heeft. Het helpt bijvoorbeeld   dat vooraf  vaststaat dat het gemeentelijk bestuur bereid is de voorstellen uit de samenleving over te nemen. Het proces dient evenwel te verlopen binnen  een strakke regie van de gemeente. Burgers mogen niet geloot worden maar kunnen na een open oproep aan tafel komen op basis van het criterium: heeft u een belang? Alle belangen zitten vervolgens aan één tafel en slechts aan die ene tafel wordt er naar oplossingen gezocht. Of een oplossing tot succes leidt, is tijd- en plaatsgebonden.

.

Burgeracties op lokaal niveau in België: het succes van de Antwerpse actiegroepen in het Oosterweel-debat  
Dat burgeracties hun effect kunnen hebben illustreert het recente historische akkoord tussen overheden en actiegroepen rond de ‘Oosterweel light’. 21 jaar nadat er in politieke kringen voor het eerst openlijk gepraat werd over een Oosterweelverbinding en bijna 8 jaar na het referendum waarin het Oosterweel-tracé werd verworpen, kwam er een doorbraak in het Oosterweeldossier.
De politieke meerderheid had jarenlang één devies: walk and don’t look back (zoals voormalig burgemeester Patrick Janssens het ooit samenvatte). Maar het bleek almaar moeilijker om de tienduizenden aanhangers van de actiegroepen te negeren. Bovendien bespeelden deze de media op professionele wijze en schuwden ze  de juridische weg niet.
Een nieuw referendum en een klacht bij de Raad van State hingen als een zwaard van Damocles boven Oosterweel. De Vlaamse regering haalde er eind 2015 een intendant bij die de overkapping moest bestuderen en die de actiegroepen tot mildheid moest stemmen.
De drie actiegroepen waren maanden intensief in bespreking met de intendant en de Vlaamse regering, ondersteund door externe experten. Het Oosterweel-debat kreeg hiermee een stevige impuls. De actiegroepen voerden een verbeten strijd. Ze verbluften de tegenstander met hun dossierkennis en bouwden daarbij heel wat krediet op bij een pak Antwerpenaren.
Door de druk van het referendum en de angst voor de uitspraak van de Raad van State die de Oosterweelverbinding weer voor lange tijd zou blokkeren, werd er naar een compromis gezocht. In een gezamenlijke verklaring spraken de actiegroepen hun steun uit voor een zogenaamd ‘radicaal haventracé’. Dat tracé ontsluit het Antwerpse verkeer via enkele ingrepen in het noorden van de stad. De Oosterweelverbinding verdwijnt daarin niet helemaal, maar wordt een ‘Oosterweel Light’.
Na het sluiten van dit akkoord is het niet de bedoeling dat de actiegroepen aan de kant gaan staan. Er wordt een ‘Werkgemeenschap’ opgericht waarin de actiegroepen, de regering en de administratie als partners erkend worden.
Het verzamelen van handtekeningen voor een nieuw Oosterweelreferendum gaat ondertussen door, zo klinkt het bij de actiegroepen. Maar als Vlaamse overheid en actiegroepen elkaar in dit compromis vinden, is een volksraadpleging mogelijk niet meer nodig.
De burgerbewegingen beloofden hun klacht bij de Raad van State in te trekken. Hoe dan ook is dit een overwinning voor de actiegroepen. Het is ongezien dat de Vlaamse regering een burgerbeweging nauw betrekt bij de uitwerking van grote infrastructuurplannen.
Directe democratie
Directe democratie is een bestuursvorm waarbij burgers zelf direct invloed uitoefenen op het wetgevingsproces. In Zwitserland bijvoorbeeld heb je de ‘Volksvergadering’ als een vorm van directe democratie waarbij de burgers van wijken, gemeenten en provincies regelmatig bijeenkomen om over wetsvoorstellen te beraadslagen en te stemmen.   
Op dit moment bestaan in België op nationaal of regionaal niveau geen vormen van directe democratie. Op lokaal niveau worden af en toe wel raadplegende referenda gehouden. Daarnaast heb je wijkraden, bewonersvergaderingen of enquêtes die invloed hebben op de beleidsbeslissingen. In 1950 was er een volksraadpleging omtrent de terugkeer van koning Leopold. Omdat een procedure van referendum niet voorzien was in de grondwet, was deze niet bindend voor regering noch parlement.
In verschillende landen bestaan partijen en burgerbewegingen die zich inzetten voor de invoering van vormen van directe democratie. In België is er Democratie.Nu, een onafhankelijke en politiek ongebonden burgerbeweging. Zij willen dat de Vlaamse regering dringend werk maakt van de wettelijke implementatie van een gewestelijke volksraadpleging die bindend is. De recente zesde staatshervorming - en de hiermee gepaard gaande grondwetswijziging - laat namelijk toe om een volksraadpleging op gewestelijk niveau te organiseren. Nu zijn de gewestelijke parlementen aan de beurt: het is hun taak om uitvoeringswetgeving op te stellen, waarin de voorwaarden en de spelregels inzake de organisatie van de gewestelijke volksraadplegingen worden vastgelegd.
Maar hier wringt het schoentje: de gewestelijke volksraadpleging werd niet in het Vlaamse regeerakkoord opgenomen, waardoor dit grondwettelijke recht dode letter blijft. Democratie.Nu betreurt dat er tot op heden géén uitvoeringsdecreet werd uitgevaardigd.
In Nederland is er de politieke partij ‘Forum voor Democratie’ (FVD) met boegbeeld Thierry Baudet, aanvankelijk als denktank opgericht, nu vertegenwoordigd in de Tweede Kamer. Zij ijveren eveneens voor bindende referenda, volksinitiatieven naar Zwitsers model, voor gekozen burgemeesters en e-Democracy (=mobilisatie van kiezers via een 'democratiedashboard' met online petities en burgerinitiatieven).
Actuele referenda zijn het Turks referendum over grondwetswijzigingen en het Britse over de uitstap uit de Europese unie. Ze gaan uit van een ja of een nee stem. Dit behoeft een upgrade volgens sommigen, naar een referendum met meer dan twee antwoorden, met meerdere opties waaruit een 2e ronde volgt.
Er is dus één en ander in beweging!

Websites rond het onderwerp:
www.volutie.eu
www.participedia.net
www.ec.europa.eu/citizens-initiative/public/welcome
www.democratie.nu

Lieve De Cuyper
communicatieverantwoordelijke vrijzinnige gemeenschap West-Vlaanderen


Auteur: Lieve De Cuyper, communicatieverantwoordelijke vrijzinnige gemeenschap West-Vlaanderen bron: tijdschrift De Sprokkel zomer 2017

terug naar het overzicht