header background image
 


In Vlaanderen zit meer dan 70% van de leerlingen op een katholieke school. In deze scholen krijgen zij automatisch het vak rooms-katholieke godsdienst – ook al is het merendeel van de leerlingen seculier. In het officieel onderwijs kunnen leerlingen kiezen uit een van de zes erkende godsdiensten of het vak niet-confessionele zedenleer. Als we levensbeschouwing ter sprake brengen in de officiële school, zetten we de moslims bij de moslims, de vrijzinnigen bij de vrijzinnigen, en die ene protestant bij zijn leerkracht… Segregatie in plaats van inclusie.

Achterhaald

Dat is zo sinds het schoolpact van 1958. In 1988 werden de schoolpactbeginselen ook grondwettelijk verankerd, wat de discussie bemoeilijkt.

Ondertussen is de samenleving grondig veranderd, een herziening van het schoolpact dringt zich op. Het verzuilde, overwegend katholieke Vlaanderen van 1958 bestaat niet meer. De secularisering heeft zich doorgezet, mensen denken  mentaal ontzuild, het katholieke geloof en de levensbeschouwelijke geletterdheid/voeling zijn sterk afgenomen. Het levensbeschouwelijke profiel - zowel van de leerkrachten als van de leerlingen, zowel in het vrije katholieke als in het officieel onderwijs - komt niet meer overeen met het profiel van enkele generaties geleden.
Het levensbeschouwelijke landschap is ook divers geworden. Het Schoolpact dateert van voor de migratie die sinds de jaren ’70 het aantal moslimleerlingen sterk heeft doen stijgen. Er zijn katholieke scholen die voor meer dan 80% moslimleerlingen hebben – maar waar iedereen Rooms-katholieke godsdienst moet volgen.
Dit is niet zonder gevolg gebleven. In 2000 heeft men de leerplannen katholieke godsdienst aan de diversiteit en secularisering aangepast. Er ligt meer nadruk op het communicatief en interreligieus leerproces. Aan de andere kant blijft men vasthouden aan de voorkeurspositie van het christendom als referentiepunt. Het resultaat is wat dubbelzinnig en voor sommigen onbevredigend. Nog té ‘godsdienstig’ volgens de een, terwijl volgens anderen de aandacht voor pluralisme het vak heeft uitgehold en er te weinig aandacht is voor de eigenheid van de katholieke traditie. In de zomer van 2016 hebben de bisschoppen op dat laatste punt beterschap beloofd.
De levensbeschouwelijke vakken engageren zich sinds enkele jaren ook om samen te werken aan de interlevensbeschouwelijke competenties. 6u per jaar. Goed, maar too little, too late.  
Er zijn ook praktische problemen. Het Schoolpact was een compromis tussen vrijzinnigen en katholieken, maar ondertussen zijn ook andere levensbeschouwingen erkend waardoor er in de officiële scholen onderwijs verstrekt moet worden in de rooms-katholieke, protestantse, joodse, islamitische, orthodoxe en anglicaanse godsdienst én in de niet confessionele zedenleer. Uurroosters in elkaar steken is een puzzelwerk. Scholen ondervinden moeilijkheden om voldoende lokalen te vinden om de lessen gelijktijdig te kunnen laten doorgaan.

Het systeem is duur. Omdat de vakken afzonderlijk per levensbeschouwing doorgaan, moeten extra leerkrachten aan het werk gezet worden. Dit leidt soms tot absurde situaties. Zodra een leerling in een officiële school protestantse godsdienst wil volgen, moet er een leerkracht worden aangetrokken – ook al is die leerling niet protestants. Voor bepaalde levensbeschouwingen, met name de islam, is er ook een schrijnend probleem om voldoende kwalitatief sterke leerkrachten te vinden. Leerlingen die vaak het meest nood hebben aan kritische levensbeschouwelijke vorming en duiding laten we nu in de kou staan…

Een alternatief: LEF
Ik pleit sinds 2009 voor de invoering van een algemeen vormend plichtvak over levensbeschouwing, ethiek & burgerschap en filosofie (LEF). Dit vak moet, 2 uur in de week en gespreid over 12 jaar leerplichtonderwijs, ruimte bieden voor maatschappelijke, ethische, levensbeschouwelijke en filosofische vraagstukken. Over de inhoud en de structuur van het vak moet verder worden nagedacht met verschillende experts. De huidige leerkrachten levensbeschouwelijke vakken en hun opleidingen kunnen hier als ervaringsdeskundigen bij betrokken worden.
De bestaande levensbeschouwelijke vakken moeten uit de grondwet gehaald worden zodat we in Vlaanderen hierover een politieke discussie kunnen voeren. Het is denkbaar (maar geen must) dat naast LEF de geëngageerde vakken op facultatieve basis aangeboden worden – waarbij de naam niet-confessionele zedenleer beter vervangen wordt door de naam vrijzinnig humanisme. Laat ons hierover vrij debatteren.
Door de maatschappelijke veranderingen is de nood aan kennis over levensbeschouwingen en vaardigheden om met levensbeschouwelijke verschillen om te gaan, groter dan ooit. Onderwijs moet zo georganiseerd zijn dat het leerlingen vaardigheden aanreikt om dialoog, tolerantie, respect en multicultureel burgerschap in praktijk te brengen. Kennis en informatie over levensbeschouwingen, maar ook contact met andere levensbeschouwingen zijn hiervoor noodzakelijk. De invoering van een inclusief, pluralistisch vak over levensbeschouwingen en filosofie komt beter aan deze noden tegemoet dan het huidige systeem waarin leerlingen in het officieel onderwijs afzonderlijk gezet worden en waarin in veel godsdienstlessen nauwelijks nog over god en kerk kan gesproken worden.

LEF kreeg de voorbije jaren veel kritiek. Zowel vanuit de godsdienstige als vrijzinnige hoek.  Ik ben met name ontgoocheld over de manier waarop de vrijzinnige zuil de rangen sluit als het over dit onderwerp gaat. Het is alsof over alles vrij mag worden nagedacht, maar niet over de levensbeschouwelijke vakken, want dan raken we aan de macht van de zuil.
Maar er is ook goed nieuws. Er is steeds meer draagvlak voor LEF, op het terrein bij leerkrachten en directies, en vooral ook bij ouders. Ook politiek beweegt er heel wat. In Wallonië heeft men de uren levensbeschouwelijke vakken gehalveerd en het vrijgekomen uur wordt ingevuld met filosofie en burgerschap. En wie vrijstelling vraagt voor de vakken godsdienst/zedenleer krijgt 2 uur filosofie en burgerschap. In Vlaanderen worden leerlingen die vrijstelling vragen gewoon aan hun lot overgelaten…
Groen, SP.A en open-VLD hebben ondertussen hun sympathie voor LEF geuit, maar zolang de minister van onderwijs van CD&V is, zal er niets in beweging worden gezet. Er is wel een belofte dat er eindtermen burgerschap komen. Maar de discussie zou verder moeten gaan. De vraag is duidelijk: houden we vast aan een anachronistisch, verzuild systeem dat bovendien erg onpraktisch en duur is of durven we denken aan alternatieven om jongeren op een zinvolle manier (opnieuw) met filosofische, ethische en levensbeschouwelijke vragen in contact te brengen?

Patrick Loobuyck
Hoogleraar levensbeschouwing UA en gastprofessor politieke filosofie UGent.
Meer info: P. Loobuyck (2014), Meer LEF in het onderwijs. Levensbeschouwing, ethiek en filosofie voor iedereen, VUBPress.
https://www.facebook.com/vzwLEF/

Auteur: Patrick Loobuyck - bron: tijdschrift Zoeklicht mei-juni 2017

terug naar het overzicht