header background image
 


Over de relatief korte periode van de laatste paar jaar, wordt het steeds duidelijker dat de informatie die ons voorgeschoteld wordt niet altijd accuraat is. Integendeel, informatie is steeds meer gekleurd, steeds meer gepropageerd, gegenereerd, zelfs ronduit verzonnen. En wat nog erger is, het lijkt er steeds meer op dat wie dergelijke leugens verspreid er ook vaker mee wegkomt. Het wordt zelfs meer en meer als tijdsverlies beschouwd om de eigen leugens te verbergen eens ze ontdekt worden. Als je maar voldoende polariseert, wordt al wat je verkondigt aanvaard als waarheid, en alle tegenargumenten worden als vuile tactieken van je vijanden aanzien.
   
Zo hebben we er sinds enkele weken een nieuw toverwoord bij: alternative facts. Tekenend voor de conflictueuze verhouding tussen de nieuw verkozen president Donald Trump en de media. Alsof het nog nodig zou zijn om een extra kers op de taart van onwaarheden te plaatsen die onze (digitale) wereld worden in gestuurd. En zijn de door Trump en zijn entourage aangebrachte feiten nog kinderlijk gemakkelijk als het verdraaien van de waarheid weg te zetten, toch vormen deze leugens slechts een zeer beperkt onderdeel van de immense stroom van desinformatie die dagelijks op ons afkomt. Alsof er voor ieder vermeld feit, zij het wetenschappelijk, sociaal, economisch of politiek, er een onderstroom is die dit feit probeert weg te zetten als een onwaarheid. En om zo’n feit als bedrog voor te stellen, maken de zogenaamde ‘ontmaskeraars’ gebruik van onze angst voor het/de onbekende.

Angst die gestoeld is in een onbehaaglijk aanvoelen dat ons iets sinister boven het hoofd hangt, en dat dit geen willekeurig of ongelukkig toeval is, maar een bewuste stap van een duistere en machtige groep die via schimmige tactieken ons hele doen en laten controleert. Duistere organisaties die ons hele bestaan controleren en met een simpele druk op de (virtuele) knop ons leven en welzijn naar de verdoemenis kunnen helpen. Via alle mogelijke wegen proberen zogenaamde complotdenkers ons duidelijk te maken dat ons denken via Mind Control gestuurd wordt.

Wie dan wel achter die Mind Control zou kunnen zitten, weten deze complotdenkers niet te vertellen. Om zich toch wat in te dekken, of in een poging hun geloofwaardigheid kracht bij te zetten, wijzen ze veelal in de richting van groepen die een zekere maatschappelijke bekendheid genieten en die over belangrijke financiële middelen beschikken. Zo is alles wat wij als ‘elite’ kennen een belangrijk potentieel doelwit voor de bedenkers van complottheorieën. Die elite probeert volgens hen dan ook via allerhande technieken onze ideeën te beïnvloeden om ons de richting in te sturen naar waar ze ons willen hebben.

De redenering die veel complotdenkers volgen, is veelal goed onderbouwd. Niet zelden bevat ze nogal wat gefundeerd onderzoek en opvallend is ook dat er meestal zelfs beeldmateriaal aanwezig is om hun bevindingen te staven. Wie probeert hun analyse onderuit te halen, wordt al snel getrakteerd op een tirade van emotionele tegenwerpingen. Meestal wordt de criticaster aan het einde van dergelijke (scheld)tirade dan ook bij het zogenaamde vuilnis geplaatst waar de zogenaamde ‘ontmaskeraar’ de schimmige manipulators situeert. De nuance die echter steeds meer aan belang wint, is deze waarbij de technieken die de complotdenker gebruikt meer en meer gebruikt worden door organisaties of individuen om een politieke machtspositie te verwerven.
.

Neem nu het geval Trump.
Hier vinden we een mooi voorbeeld van dergelijke strategie. Er is echt niet zoveel nodig om de angst te kanaliseren binnen een maatschappij die de druk voelt van armoede, rassenongelijkheid, geweld etc. Wat je nodig hebt, is iemand die ze ervan kan overtuigen dat deze druk moedwillig veroorzaakt wordt door één of andere, bij voorkeur elitaire en afgeschermde groep. Vervolgens dient deze complotdenker te verklaren dat hij het ganse systeem doorgespit heeft, bij voorkeur aangevuld met explosieve quotes - of ze enige waarheid bevatten is van ondergeschikt belang. Tot slot verklaart de complotdenker dat hij de methode kent om dit onrecht uit te schakelen, eventueel gelardeerd met wat explosieve quotes over zijn geplande aanpak. Hoe meer dit ganse verhaal verkondigd wordt, hoe meer het opgepikt wordt en hoe duidelijker het vijandbeeld wordt. En hoe eigenaardig het ook mag klinken, alle tegenargumenten van sceptici worden voorgesteld als bewijs voor die schimmige, manipulerende elite. En hoe sterker die sceptici reageren, hoe meer de complotdenker geloofd wordt. De scepticus die in de val trapt om de complotdenker minachtend af te schilderen als een gek of fantast, wordt dan ook feilloos gefileerd en bijgezet in de hal van vazallen van een manipulatief machtsapparaat. En zo wordt het beeld dat de complotdenker voorschotelt steeds prominenter aanwezig tot het alle vrije gedachten uit de hoofden van de individuen bant en er alleen nog plaats is voor de idee dat de visie van de complotdenker de enige weg is om van de angst bevrijd te worden.
 
Voor alle duidelijkheid wil ik hier niet aanhalen dat Trump nu moet beschouwd worden als de bedenker van dergelijke complotstrategie; hij is slechts één van de velen die erin geslaagd is om de maatschappij te sturen in een richting die hem goed uitkomt. Het is ook niet alleen op dit niveau dat we dergelijke strategieën terugvinden. We vinden ze terug binnen alle lagen van de maatschappij. Het enige verschil zit hem meestal in de impact die de complotdenker kan veroorzaken. Sommige complotdenkers slagen erin om een achterzaaltje te vullen met een publiek van 75 man die een paar uur naar hun betoog komen luisteren; anderen doen de wereld op haar grondvesten daveren, veroorzaken (wereld)oorlogen en halen de levens van vele miljoenen mensen overhoop.

Wat kunnen we nu doen om ons als maatschappij te bevrijden van dergelijke manipulaties? Dit is moeilijker dan het lijkt, en de realiteit heeft dit onlangs bewezen... Vooral niet beginnen met de complotdenker weg te zetten als idioot. Dit werkt, op zijn zachtst gezegd, contraproductief. Aan de andere kant werkt het rationeel weerleggen van de foute informatie ook niet. Ten eerste heeft het overgrote deel van de bevolking geen zin, tijd of intellect om het ganse verhaal te aanhoren dat de leugen ontkracht. Ten tweede zal het emotionele signaal van de ontkrachting meestal veel lager liggen dan de originele boodschap en daardoor veel minder opgepikt en gedeeld worden.
Het bestrijden van de complotdenker met gelijkaardige wapens lijkt ook al niet veel zoden aan de dijk te brengen ook al omdat dit intrinsiek onmogelijk daar je dan verplicht zou worden om je toevlucht te nemen tot halve waarheden en hele leugens.

Het lijkt me dan ook naïef om ervan uit te gaan dat, als jouw verhaal beter, humaner en eerlijker is dan het verhaal van de tegenpartij, je automatisch de bovenhand zult halen. Het lijkt me eveneens naïef om ervan uit te gaan dat alleen door het scheppen van een positief beeld binnen een samenleving, zelfs ondersteund door wetten en structuren, je erin zult slagen om de kracht van het complotdenken te doorbreken. Het is pas door iedereen de kracht en mogelijkheden te geven om zijn eigen angst en deze van zijn groep te overwinnen dat we in staat zullen zijn om sterk te staan tegenover krachten die ons willen destabiliseren. En dit begint met iedereen het gevoel te geven dat ze hun angst kunnen controleren.
En als u het mij vraagt, met de Europese laissez faire mentaliteit van de laatste decennia, denk ik niet dat we op de goede weg zijn om dit te bereiken. We onderkennen veel te weinig de impact van de angstzaaiers en de strategie om dit aan te pakken is ontoereikend. We denken veel te veel dat alles als vanzelf wel op zijn pootjes zal vallen, maar dit is jammer genoeg niet zo.
Tiens, ik zie dat ik zelf al probeer angst te zaaien in jullie harten. Misschien is dit voer voor een ander opiniestukje...

Auteur: Jean-Pierre Calant - bron: tijdschrift Rechtstreeks voorjaar 2017

terug naar het overzicht