header background image
 


Ik vrees dat mijn artikel een onpopulaire stelling met zich mee zal brengen, namelijk dat wij als mens minder vrij zijn dan we eigenlijk denken. In deze tekst zal ik stil staan bij de illusie dat we de dag van vandaag vrijer zijn dan ooit tevoren. Voor de lezer die waarde hecht aan autonomie, wees niet gevreesd, op het einde van mijn tekst zal ik formuleren waar dan wel onze vrijheid in de onvrijheid ligt.

We horen vaak dat we als individu in onze huidige Westerse maatschappij meer vrijheid kennen dan ooit tevoren. Als jongere kies je welke richting je uit gaat in je leven en wordt dit niet langer bepaald door je lotsbestemming (boer worden, priester, of toch maar gaan studeren?). Als burger kies je of je gelooft of niet, voor welke partij je stemt, welke groepen je volgt op Facebook, … In de supermarkt kies je voor volkoren pasta, spelt, of toch maar quinoa. Op gebied van levensstijl kies je voor een meer ecologische aanhang, of toch maar liever consumeren? Je kiest ook voor bewust gezond (met 30 dagen zonder, iedere maandag zumba, granola als ontbijt), of bewust anti-gezond (fuck die dagen zonder, koken met gezond verstand, boterporties à la Jeroen Meus).
Kortom, keuzes genoeg, vrijheid te over.

Maar is dit wel zo? Kiezen wij vandaag wel echt over de minder grote en de zeer grote aspecten in ons leven, zoals we dit zelf zouden willen? Mijn stelling kennen jullie al: nee, niet zozeer…
Ik denk dat iedereen intuïtief wel aanvoelt dat wij op de één of andere manier beïnvloed worden door bv. onze jeugdervaringen, de reclame, onze collega’s, … Maar ik denk dat de mate waarin wij beïnvloed worden, nog steeds groter is dan we wensen toe te geven.
Ik maak graag een vergelijking met een nogal frappante acteerstijl waarbij de acteurs op voorhand hun teksten niet kennen. Op de eigenlijke scène worden de acteurs aan het werk gezet via ingefluisterde instructies: zeg dit, doe dat, ga nu naar daar, keer terug, … De acteurs volgen blindelings hun instructies en vormen zo het verhaal. Ik meen dat wij op eenzelfde manier, en al even extreem, worden beïnvloed, maar dat het influistermateriaal in dit tijdperk mooier verpakt is, bijna onzichtbaar is geworden, en daarom des te dwingender. Ik geloof dat er altijd een onzichtbare Ander over je schouder mee kijkt.
Ik geef aan dat ons influistermateriaal in dit tijdperk dwingender is geworden. Hoe kom ik hierbij met zoveel keuzevrijheid de dag van vandaag? Ik bedoel hiermee dat je vroeger des te meer je ‘restricties’ kende: je werd opgevoed in een katholiek gezin, je kon al dan niet gaan studeren, je kon al dan niet blijven wonen in de kleine gemeenschap of vertrekken naar een grootstad, … In een maatschappij waarin je levenskeuzes beperkter waren, kon je in het beste geval kiezen om erbij aan te sluiten, of om jou ervan los te maken. In beide gevallen bleef je wel vasthangen aan het oorspronkelijk voorgekauwd model: of je ging erin mee, of je verliet het model, gedeeltelijk, of volledig. Volledig loskomen van het model, was echter onmogelijk.

Vandaag lijken er zo veel keuzes mogelijk, waardoor we de illusie krijgen dat wij zelf ons model maken. Het grote model (waarbij we automatisch denken aan het Christelijk geloof, maar we benadrukken dat dit slechts een deel van het model was) is verdwenen, en in de plaats hiervan hebben we plotseling zoveel keuzemogelijkheden. De maakbare mens is geboren, je kan worden wie je wenst te zijn, je kan de wijde wereld in. Het is net deze illusionaire vrijheid waarin ik niet geloof. Ik geloof dat wij meer dan ooit tevoren verkocht krijgen dat we kunnen doen en laten wat we willen. Maar ik ben ervan overtuigd dat dit ‘model van de vrijheid’, net ons dwingend model is geworden.

Ons model van de vrijheid bestaat erin dat we kiezen voor onze eigen waarden, onze carrière, onze partner, ons lichaam, … Hoe kan dit nu dwingend zijn? Net door ons te doen geloven dat we zelf voor 100% kiezen, raken we verlamd of verliezen we het besef dat we wel degelijk beïnvloed worden. Concreet: hoewel wij inderdaad iedere dag heel veel keuzes mogen maken, blijven we deze maken vanuit een bepaalde achtergrond. Een mens is maar mens door de impact van zijn naasten en zijn geconstrueerd wereldbeeld. Wie links is opgevoed, maar later voor rechts kiest, kiest dit nog steeds vanuit zijn oorspronkelijk linkse opvoeding. Wie opgevoed is met waarden betreffende solidariteit, en later vrijwilligerswerk doet, kiest ervoor om dit deeltje verworven identiteit te blijven behouden. Wie vandaag bewust kiest om met de fiets te gaan naar het werk, uit ecologische overwegingen, stapt mee in het groeiende ecologische besef, en stapt weg van de individualistische consumerende maatschappij. Elke dag opnieuw, in alle keuzes die we maken, blijven we vasthangen aan een model, door erin mee te stappen, of ons bewust hiervan af te zetten. Het huidig model van de vrijheid, doet ons echter geloven in de illusie dat wij ZELF volledig en 100% kiezen voor onze keuzes, los van enig model.
 
Is het schadelijk om te geloven in onze ultieme vrijheid? Schadelijk, zou ik te verregaand noemen. Maar het maakt ons wel des te onvrij: hoe vrij is iemand die het bestaan van zijn modellen ontkent? Het is pas, wanneer je jou bewust bent van jouw verkregen wereldbeelden, dat je bewust kan kiezen voor jouw waarden en acties. En daar ligt onze vrijheid, daar waar ze al altijd gelegen heeft. Ga en kies, maar weet dat dit nooit zomaar is.

Bron: Rechtstreeks  auteur: Barbara Naert

terug naar het overzicht