header background image
 


 

Bewust kiezen voor een vrijzinnig humanistische afscheidsplechtigheid

Elk menselijk leven wordt gekenmerkt door een aantal breukmomenten, zoals geboorte, puberteit, huwelijk, overlijden. Het zijn deze momenten waarop mensen vaak behoefte hebben om bewust stil te staan bij het nu, terug te blikken en vooruit te kijken. Ook vrijzinnig humanisten hebben het op sleutelmomenten in hun leven nodig om hun emoties onder woorden te brengen en te delen met mensen die hen nabij zijn, hiervoor kunnen ze aankloppen bij het huisvandeMens.

Lege dozen?

Ik weet dat er vrijzinnig humanisten zijn die de zin van plechtigheden niet inzien. Zij vinden dat rede moet primeren op emoties, dat we onze plechtigheden afgekeken hebben van de katholieken en dat het ‘lege dozen’ zijn, vooral vorm, weinig inhoud, omdat het geen gestandaardiseerde rituelen met een lange geschiedenis zijn.

Nochtans ervaar ik het helpen vormgeven van plechtigheden als een van de meest zinvolle aspecten van mijn job als consulent bij het huisvandeMens. Ik ondervind dat vooral mensen die een dierbare verloren hebben dankbaar gebruik maken van onze diensten. Vaak zijn ze te verward of te verdrietig om het afscheidsmoment zelf ineen te steken.

Meestal werden deze mensen naar ons doorverwezen door de begrafenisondernemer, vaak weten zij niet goed wat een vrijzinnig humanistische afscheidsplechtigheid juist inhoudt. Nadat ik hen geïnformeerd heb, krijg ik regelmatig hetzelfde te horen: ‘Ik kan me heel goed vinden in wat je allemaal vertelt, maar ik had nog nooit van vrijzinnig humanisme gehoord’. Of: ‘Onze pa had moeten weten dat jullie bestonden, dan had hij zeker ook zo’n plechtigheid gewild.’

Om bewust te kiezen heb je correcte informatie nodig. Daarom som ik hieronder op welke soorten afscheidsplechtigheden er bestaan en leg ik het verschil uit tussen een burgerlijke/neutrale en een vrijzinnig humanistische afscheidsplechtigheid. Daarna licht ik toe wat voor mij de kern uitmaakt van een vrijzinnig humanistische plechtigheid.

Soorten afscheidsplechtigheden

Op de dienst burgerzaken van jouw gemeente kan je een ‘verklaring inzake teraardebestelling’ laten registreren. Hierin bepaal je ten eerste wat er met jouw lichaam gebeurt na je overlijden en ten tweede welk afscheidsritueel strookt met jouw levensbeschouwing. Je hebt de keuze tussen: geen ritueel, een ritueel volgens de katholieke, protestantse, joodse, anglicaanse, orthodoxe, islamitische godsdienst, een vrijzinnig ritueel of een ritueel volgens de neutraal filosofische overtuiging. Veel mensen kennen het onderscheid tussen de vrijzinnige en de neutrale afscheidsplechtigheid niet en ik moet toegeven dat het onderscheid in de praktijk niet altijd duidelijk is.

Een plechtigheid volgens de ‘neutraal filosofische overtuiging’, beter gekend als een ‘burgerlijke’ plechtigheid, wordt vrij ingevuld volgens de levensbeschouwing van de overledene. Meestal is het een werknemer van de begrafenisondernemer, een familielid of een kennis van de overledene die de plechtigheid schrijft en in goede banen leidt. In België zijn er -in tegenstelling tot in Nederland- slechts een handvol zelfstandige ritueelbegeleiders actief. De inhoud, kwaliteit en kostprijs van een burgerlijke afscheidsplechtigheid hangt volledig af van de persoon die deze helpt vormgeven.

Voor een vrijzinnig humanistische afscheidsplechtigheid kan je aankloppen bij het huisvandeMens. Terwijl de begrafenisondernemer instaat voor het praktische luik van de begrafenis, zorgt een consulent of een (daarvoor opgeleide) vrijwilliger voor het schrijven en uitspreken van de tekst. Soms hebben de vrienden en familieleden een grote inbreng in de plechtigheid en praat de spreker het geheel aan elkaar. In andere gevallen is de spreker vooral aan het woord, omdat de nabestaanden niet in staat zijn om iets ze zeggen of te schrijven. Als erkende levensbeschouwing krijgen wij werkingsmiddelen van de overheid, waardoor wij onze dienstverlening gratis kunnen aanbieden.

Vrijzinnig humanistisch

Wat maakt een afscheidsplechtigheid vrijzinnig humanistisch? Ten eerste is er het vrijzinnig aspect. In de tekst wordt niet verwezen naar een god of een hiernamaals en er komen geen religieuze symbolen in voor. De meeste vrijzinnig humanisten zien het einde van dit leven als het definitieve einde. “Waar put je dan troost uit?” is een vraag die ik regelmatig krijgt. Dat brengt mij bij het humanistische aspect van de plechtigheid.

We putten troost uit het leven dat vóór de dood plaatsgevonden heeft. De mens staat centraal: wie de overledene was, wat hij betekende voor zijn dierbaren en wat hij zal blijven betekenen, over de grenzen van de dood heen. Iedere mens is uniek en elk levensverhaal is uniek, die levensloop vormt de rode draad doorheen de plechtigheid. Op basis van een of meerdere gesprekken met de nabestaanden reconstrueer ik de weg die de overledene afgelegd heeft: waar en wanneer is hij geboren? Waar ging ze naar school? Wat deed zij van werk? Had hij kinderen? Op die manier bekom ik een soort ‘curriculum vitae’, de feiten.

Achter deze feiten, en daarin zit de kern van een humanistische uitvaart voor mij, zoek ik naar verdieping in het levensverhaal. Ik probeer de mens te zien. Wat deed er nu écht toe voor haar? Vanuit welke waarden leefde hij? Waar haalde zij kracht vandaan? Hoe ging hij om met tegenslag? Waar was ze trots op? Waar had ze spijt van? Ik probeer een zo eerlijk mogelijk beeld te schetsen van de overledene. Ook de kleine kantjes mogen –respectvol- aan bod komen. Ik kom vaak tot de conclusie dat onze zwaktes de doorgeschoten versie van onze sterktes zijn, de keerzijde van de medaille.

Stutjes met eieren

Irma* bijvoorbeeld, moeder van vier dochters, was heel spaarzaam. Tijdens haar afscheidsplechtigheid vertelde ik hierover het volgende.

Irma zag erop toe dat er geen geld verspild werd. Alle uitgaven werden nauwkeurig in een boekje genoteerd en ze wist tot op de frank hoe veel er in haar portemonnee zat. Haar zuinigheid zorgde ervoor dat Irma moeilijk kon genieten van dingen. Waarom zou je bijvoorbeeld betalen voor koffie op terras als je er thuis gratis kan drinken?

Chips, cola en snoep, dat zijn dingen die je strikt genomen niet nodig hebt. Dus kwam die ‘rommel’ kwam bij haar niet in huis. Op schoolreis kregen Irma’s dochters geen zakgeld mee om frietjes te kopen. Nee, de Vervakes kregen stutjes met eieren mee. Op het moment zelf was dat natuurlijk allesbehalve prettig, maar het zijn die kleine, typische gebeurtenissen waar ze nu samen om kunnen lachen. Ze weten ondertussen dat hun moeder het beste met hen voorhad, en hoe trots ze was toen ze elk van haar dochters een appeltje voor de dorst kon meegeven wanneer ze het ouderlijke nest verlieten.

Tattoos

Zelfbeschikking is een belangrijke waarde bij vrijzinnig humanisten, iedereen geeft zijn eigen leven vorm, en bij de ene verloopt dat harmonieuzer dan bij de andere. Soms krijg ik een ingewikkeld verhaal te horen: er zijn gebeurtenissen die te pijnlijk zijn om onder woorden te brengen, de overledene had geheimen voor zijn omgeving of had alle contact verbroken. Op die momenten probeer ik niet te oordelen en ga ik met de nabestaanden op zoek naar een respectvolle manier om afscheid te nemen van de overledene, zonder doekjes om de werkelijkheid te winden. Jos* bijvoorbeeld, is in verdachte omstandigheden overleden. Dit is een stukje uit zijn afscheidsplechtigheid.

Wanneer Jos ergens was, dan had iedereen hem al snel opgemerkt. Meestal was hij druk aan het vertellen, hij kon geen minuut stilzitten en genoot van aandacht. Jos was creatief, energiek en dynamisch. Dat maakte ook dat hij zich snel verveelde. Huisje, tuintje, kindje? Niets voor hem. Jos kon moeilijk overweg met sleur, ging op zoek naar spanning en avontuur … en ging hierin steeds verder. Hij leerde louche figuren kennen en kwam in een neerwaartse spiraal van verslaving en criminaliteit terecht.

Het was voor jullie moeilijk om machteloos aan de zijlijn te moeten toekijken. Toch lieten jullie hem niet in de steek. Je kon moeilijk niét van Jos houden: zijn spontaniteit en ongedwongenheid, zijn humor... maakte dat iedereen voor hem deed wat hij of zij kon, naar eigen draagkracht en vermogen. Hoe moeilijk Jos het ook had, de wetenschap dat hij graag gezien werd, zal voor hem ongetwijfeld een bron van kracht geweest zijn. Dat bleek ook uit de tattoos die hij liet zetten, elk van deze tattoos verwees naar een van de mensen die hem nauw aan het hart lagen.

Vaarwel allemaal!

Af en toe mag ik de afscheidsplechtigheid verzorgen van iemand die ik beschouw als een echte levenskunstenaar. Linde* was zo iemand. Ze  was achtenzestig toen ze ongeneeslijk ziek werd. Met chemotherapie kon hoogstens wat tijd gekocht worden en daar paste ze voor. Drie maanden voor ze gestorven is, had ik een gesprek met Linde. Vol energie vertelde ze mij haar levensverhaal en ze vroeg mij om de tekst voor haar afscheidsplechtigheid hierop te baseren. Dit is een stukje uit de tekst.

Wanneer Linde op haar leven terugkeek, had ze het gevoel dat ze er alles uitgehaald had, ze greep alle kansen die zich voordeden. Ze werd niet gespaard van miserie, maar maakte ook veel plezier. Haar lijfspreuk was ‘À la guerre comme à la guerre.’ Het leven is wat het is met zijn vreugde en verdriet. En we laten ons niet doen! We pakken de dingen aan zoals ze komen. Toen ze ziek werd, was dat voor velen een donderslag bij heldere hemel, maar niet voor haar. Ze had een vreemd gevoel de laatste tijd, een enorme drang om te creëren, het gevoel dat er nog zo veel af te werken viel. Ze maakte het afgelopen jaar maar liefst veertien beelden. Haar nakende afscheid was voor haar het laatste stukje van de veelkleurige puzzel die haar leven vormde.  

Ze sprak over haar eigen dood alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Enkel het afscheid nemen haar kinderen, daar durfde ze op voorhand niet over nadenken. Iedereen weet dat haar jongens haar grootste rijkdom waren. Op haar 21ste werd ze moeder van Steven* en twee jaar later werd Kris* geboren. Haar kinderen mochten spelen en ravotten, kregen elk een hobbytafel in de woonkamer die ze maar één keer per week moesten opruimen, zodat ze niet  gestoord werden in hun creativiteit. Een beetje rommel, dat deerde haar niet, zolang de kinderen zich maar ten volle konden ontplooien. Als het op haar jongens aankwam, liet Linde niet met zich sollen, ze schermde als een leeuwin voor hen. Wanneer hen onrecht aangedaan werd zei ze: ‘Zeg maar dat je moeder eens zal bellen!’, ook toen ze al lang volwassen waren.

Om haar zonen hiermee niet te belasten, plande Linde haar eigen begrafenis. Haar haar leven was doordrongen van schoonheid en ze hoopte dat dit ook een mooi moment zou worden. Natuurlijk deed ze dit weer op haar manier, met een kwinkslag. Ze maakte zich op en liet foto’s nemen voor op het gedachtenisprentje. Ze had een dikke mantel aan, waarmee ze wilde zeggen: “Ik ben ermee weg, vaarwel allemaal!”

* fictieve namen

Lore Alleman

huisvandeMens Diksmuide

terug naar het overzicht