header background image
 


Caroline Pauwels, rector VUB

      


Caroline Pauwels, rector VUB Brussel

Sinds september 2016 is Caroline Pauwels rector van de VUB. Zij start haar 3e academiejaar. Wij hadden een aangenaam gesprek met haar over haar professioneel en persoonlijk leven en over de VUB vandaag.  

Rectorschap VUB

Heb je al één en ander kunnen verwezenlijken en zijn er zaken waar je trots op bent?
Er zijn zeker realisaties waar ik trots op ben. We hebben een nieuw strategisch plan 2030 om te weten wat we nu kunnen doen om relevant te blijven in de toekomst. Daar hebben we een aantal radicalen aan toegevoegd. We willen onder meer de B van VUB beter uitspelen. We hebben een switch gemaakt met een project dat ‘Connect Brussels’ heet. Dit pedagogisch project maakt de link tussen studie en beroep. Studenten krijgen op locatie les, dit b.v. in het Vlaams en het Europees parlement, bij Belfius etc. De stad wordt zo hun aula. We connecteren de studenten met de rijkdom die de stad biedt en er zijn kruisbestuivingen.
Een andere radicaal is gericht op het intensifiëren van de beleidsparticipatie, het verhogen van de betrokkenheid van studenten bij beslissingen. We lanceerden hiertoe het online inspraakplatform VOX.VUB. Andere zaken die op de rails gezet zijn: het nieuw plan rond diversiteit, het werken rond duurzaamheid met als concrete realisatie het postgraduaat duurzaamheid, de ontwikkeling van een internationale site U-square.

Waarin kan je als vrouw als rector van de VUB een verschil maken, en verschilt jouw aanpak dan van Paul De Knop bijvoorbeeld
Als de vraag over man vrouw gaat, dan is er geen verschil. Karakterieel wel, maar je bent nooit vergelijkbaar. Paul en ik zijn heel sterk gedreven door het belang van de VUB onder het motto “Alone you go fast, together you go far”. Paul is een sprinter, ik ben trager maar ik heb ook het collectief nodig om me goed te voelen. Ik vind het nog fijner als ik anderen zie schitteren, is dat een vrouwelijke eigenschap? Ik weet het niet. Het maakt mij ook blij dat een aantal van mijn doctorandi aan een mooie job geraakt zijn.
 
Maar in een academische omgeving is er concurrentie
Ik heb daar zelf niet zoveel last van gehad, misschien omdat ik geen afgebakend pad volgde. Maar ik zie, nu misschien scherper dan vroeger, dat het academisch milieu sterk aan het individualiseren is. Misschien is het voor een stuk ook een eenzame job, omdat je soms met een moreel dilemma geconfronteerd wordt. Onderzoek aan een universiteit is voor een stuk individueel maar eigenlijk kan niets meer echt goed gebeuren als er niet in groep gewerkt wordt. Ik geloof heel sterk in het collectief, ik haal heel veel voldoening uit iets dat collectief opgebouwd is. Het structureel effect is groter.

Ben je niet bang dat je een opvolger krijgt met een heel andere visie?
Dat moet je aanvaarden en het is goed dat er telkens verandering komt, want slingers slaan door. Als je te lang in een bepaalde functie zit, dan ontwikkel je een tunnelvisie. Als je te lang enkel op de VUB zit, ga je misschien enkel VUB denken, en zie je enkel het gelijk van de VUB. Je moet ook vanuit een andere positie kunnen kijken. Het voordeel van een wisselend rectoraat zijn de bijsturingen, zoals in de democratie. Ik zou graag willen dat er zaken zijn die structureel ingebed worden. Maar je werkt op lange termijn en soms ben je ontgoocheld dat wat je gerealiseerd hebt overboord gegooid wordt. Er is een onderzoeksgroep die heel goed werkt zonder mij, het maakt mij trotser dan dat het ineens zou instorten. Het collectief zorgt dat ik trots blijft. Ik mag nu voortbouwen op wat Paul heeft gedaan, een privilege vind ik zelf, maar ik heb mijn accenten.

Je studeerde filosofie en communicatiewetenschappen. Gebruik je die kennis en achtergrond in je job en helpt de werkervaring nadien meer?
Beide eigenlijk.
Naar communicatie
Ik ben eerder bezig geweest met het Europees beleid van de mediasector, niet zozeer met communicatie, public relations of marketing. Ik heb ook een tijdje bij de Europese Commissie gewerkt. Ik denk dat de media sterk bepalen welke maatschappij we hebben: een vertelcultuur, een geschreven cultuur of een audiovisuele cultuur. De media beïnvloeden in bredere zin de interacties tussen personen en de wereld. Dat vind ik fascinerend en dan val ik vaak terug op mij opleiding filosofie. Mijn zoon studeert ook filosofie en alles komt terug, ook in de gesprekken en discussies met hem, die vaak heftig kunnen zijn. Ik heb altijd mentoren gehad van heel diverse aard en ik kan altijd bij hen terecht. Die mensen kunnen relativeren, geven mij raad en dat vind ik ontzettend belangrijk. Ik lees veel, maar ik leer ook heel veel van mensen.

Leren van mensen is misschien belangrijker dan een opleiding?
Ik loop rond als Alice in Wonderland, ik kom mensen tegen die met talen bezig zijn, maar ook mensen van het onderhoud en mensen die de keuken organiseren, dat is magisch. Je hebt iedereen nodig. Heel belangrijk want die mensen leren mij ook heel veel.

Heb je soms mindere dagen?
Iedere dag heeft zijn scherpe kanten, continu moet je problemen oplossen. Je kan de neiging hebben om alleen maar de negatieve dingen te zien. Als die de overhand halen, ga je eraan kapot. Je moet dus in balans kunnen komen, ook als je met veel moeilijke kwesties wordt geconfronteerd. Sommige zaken neem ik mee naar huis maar andere kan ik enorm relativeren. Ik ben nogal mensgericht maar geschillen tussen mensen zijn het moeilijkste voor mij. Ik probeer oplossing -en verzoeningsgericht te zijn. Er zijn ook dagen, zelfs weken dat ik het gevoel heb dat alles tegen zit. Dat niets vooruit gaat maar mocht ik mij daar op focussen ben ik een vogel voor de kat.

Heb je die houding van nature mee of heb je dat moeten leren?
Ik denk dat ik over een goede dosis humor beschik. Men zegt vaak dat als het slecht gaat ik altijd heel hard begin te lachen (niet uitlachen) maar dat is voor mij een uitlaatklep. Een grapje kan ook wel helpen. Als ik van iets wakker lig, gaat het meestal over mensen, dat hoor ik ook van de andere rectoren, het is herkenbaar.

Carrière en privéleven

Kon je de voorbije jaren makkelijk je werk en je gezin combineren?
Afhankelijk van dag tot dag en van jaar tot jaar heb je momenten waarop het in je gezin intensief is en momenten waarop het in je werk intensief is. Soms zijn er periodes van luwte en dan slaag je er makkelijker in om te combineren. Ik heb geleerd dat je als vrouw alle jobs aankunt als je bereid bent te accepteren dat je op bepaalde momenten en in een bepaalde rol misschien iets minder perfect bent dan wanneer je je exclusief op 1 ding zou kunnen richten. Het is wel zo dat vrouwen nog altijd heel veel zorgtaken op zich nemen binnen het gezin. Ik heb daar over nagedacht en b.v. de vraag gesteld: “ben ik ongelukkig als ik zelf de strijk niet doe?” Als je alles zelf doet geraak je in nesten. Het is belangrijk om tot dat inzicht te komen. en er mee te leven. In mijn situatie heb ik dan nog de kinderen alleen grootgebracht en dat is allemaal wel gelukt. Er zijn momenten van korte nachten geweest maar ik vond het mogelijk om te combineren. Het eten stond dan b.v. wel laat op tafel maar ik zei tegen mezelf als geruststelling: in het zuiden is dat ook zo!

Heb je nooit het gevoel dat je tekortgeschoten bent ten opzichte van je kinderen?  
Ik ben gelukkig over hoe het gelopen is en er zijn geen signalen dat de kinderen er onder geleden hebben. Ik zie het ook eerder zo dat de kinderen dankzij mijn job veel rijkdom mee hebben gekregen en veel hebben geleerd. De kinderen zagen ook een moeder die blij was in haar werk en die verhalen had. Het is mooi in elkaar overgevloeid. En op zich: de prioriteit lag wel bij de kinderen. In een academische carrière heb je gelukkig nog veel vrijheid, als een kind plots ziek is en je bent geen les aan het geven kan je er voor zorgen. Je moet natuurlijk het geluk hebben dat je niet in een malaise terechtkomt, met een zwaar ziek kind of dergelijke, dan maak je andere keuzes.

Heb je tips voor ambitieuze vrouwen?
Vertrouw in je keuzes en aanvaard ook dat als je werk intensief wordt, je privéleven niet in perfectie kan gebeuren zoals je zou willen of omgekeerd. Dit is ook niet erg, relativeer!

Vind je dat je als vrouw harder moet knokken?
Ik heb kansen gekregen en ik heb mij als vrouw nooit benadeeld gevoeld. Ik zie dat anderen (niet noodzakelijk vrouwen) wel benadeeld worden, ook in het academisch milieu. We hebben evenveel vrouwen als mannen die doctoreren maar vrouwen zijn niet aanwezig in de hogere graden van het professoraat. We moeten gaan voor gelijkwaardigheid voor mannen en vrouwen. Hier op inhalen. Hoe komt dat die mechanismen er zijn? Is het netwerk dominant mannelijk dan denken mannen aan mannen. Hoe meer verscheiden je netwerk, hoe meer evenwicht, hoe meer namen in diversiteit naar boven komen.

Dat mannen denken aan mannen voor een job is een cultuurgebonden ingesteldheid?
Ja, maar ik kan hen dat ook niet verwijten. We moeten met zoveel mogelijk mensen aan de opties denken en hoe meer divers die groep is samengesteld, hoe meer dat we op goede namen komen. Ik ervaar dat we het bewustzijn daarrond in gang gezet hebben. Als we met de decanen aan tafel zitten, is er één vrouwelijke decaan, dat is geen verwijt, maar laat ons daarover spreken en kijken wat we daar aan kunnen doen.
Als er wordt gezegd: “we vinden ze niet” zou je harder kunnen zoeken. Het wordt te snel afgehandeld. Vrouwen haken ook sneller af, soms omdat ze denken dat ze niet goed genoeg zijn voor een functie. We moeten elkaar overtuigen dat het niet zo is. Vrouwen moeten ook overtuigd zijn dat ze gekozen werden voor hun kwaliteiten, niet om aan quota te voldoen.

Ambieerde je al op jonge leeftijd een leidinggevende functie? Of ben je er gaandeweg ingerold?
Van kinds af aan stond ik in elk geval ondernemend in het leven. Maar een carrièredoelstelling had ik niet voor ogen. Er heeft veel mijn pad gekruist omwille van interesses, ik ben blij dat ik gekozen heb voor een academische carrière. Ik ben pas gaandeweg aan het nadenken gegaan om rector te worden bijvoorbeeld enkel kort vooraf, wanneer mij de vraag gesteld werd: zou je dit willen doen, ben ik er beginnen over nadenken. Ik was gelukkig in datgene wat ik op dat moment aan het doen was. Wat ik altijd voor ogen heb gehad is een leertraject.

Hoe is je loopbaan dan geëvolueerd, stapsgewijs qua verantwoordelijkheden, ben je erin gegroeid?
Ik ben er in gegroeid maar er is nog veel groeimarge en tegelijkertijd maakt mij dat gelukkig omdat het mij bang maakt (lacht). Het is geen carrière, je groeit in een engagement om iets te willen betekenen. Ik vind het ook een heel mooie taak, hoewel het niet makkelijk is. Leidinggeven aan een onderzoeksgroep, een verantwoordelijke functie opnemen bij de VRT: het komt vanuit een engagement.

De VUB: eigenheid, sturing en onderzoek naar mediatechnologieën

Hoe onderscheidt de VUB zich van andere universiteiten?
In diversiteit bijvoorbeeld. We hebben al lang geen witte aula’s meer. De grote diversiteit, de grote kloven die hier sterk aanwezig zijn, maken dat we een sociale experimenteerruimte hebben. We zijn anders omdat we in een andere context zitten. We spelen onze eigenheid uit. We zetten in op radicaal vrij en radicaal humanistisch, zijn hier waakzaam in.  

Moet een universiteit volgen of kan ze ook sturen en indien ja, hoe kan ze onze economie richting geven?
We hebben onze maatschappelijke opdracht en de opdracht studenten af te leveren voor een arbeidsmarkt. Bovendien doen we aan onderzoek, we geven daarmee richting aan economische sectoren. We zijn altijd bezig met de toekomst, met zaken die de toekomst vorm en inhoud geven. In dat opzicht volgen wij niet maar proberen we de studenten en het onderzoek futureproof te maken, uitgaande van onze waarden. Het heeft een economische relevantie. Alle uniefs zetten in op economische valorisatie, het creëren van werkgelegenheid door spin-offs en start-ups. Het zit in de voorbereiding van de studenten en de manier waarop je je onderzoek organiseert. We willen pionier zijn.

Onderzoek naar mediatechnologieën: een stokpaardje van de VUB? Facebook: ethisch verantwoord?
Naar mediatechnologieën is veel onderzoek gebeurd aan de VUB, vanaf het begin. Onze insteek was: is wat technologisch mogelijk is, ook wenselijk, haalbaar, ethisch of verantwoord? De sociale media kennen een enorme versnelling, we hebben het gevoel dat we niet alles kunnen volgen. We zien de dysfuncties van de nieuwe media. Mijn onderzoeksgroep, samen met de KUL, heeft aangetoond dat wat Facebook allemaal deed, ethisch onverantwoord was en juridisch ook niet kon. Een aantal dingen moesten gebeuren en zullen ons doen inzien dat er bepaalde grenzen zijn en dat we continu aangewezen zijn op ons eigen ethisch bewustzijn. Opleiding, kritische zin, bronnenkritiek, datageletterdheid: hier moet we op inzetten. Er zijn altijd boom en doom scenario’s en we moeten de media temmen.

De media temmen, is dat niet een beetje in tegenspraak met de vrije meningsuiting die je wil blijven uitdragen?
Vrije meningsuiting heeft zijn limieten. Een haatspeech of aanzetten tot haat kan niet. We moeten de media helpen door de dialoog gaande te houden. Wanneer het polariseren verruwt, worden mensen banger en je moet jonge mensen veel veerkrachtiger maken. Dus als ik zeg dat je de media moet temmen dan moet je al zelf afvragen hoe je daar mee omgaat. Difference Day, iets dat we dit jaar voor de 4de keer organiseren, gaat over de vrije meningsuiting die niet alleen in een technologische maar ook in een maatschappelijke context onder druk komt. We moeten inzien hoe belangrijk het is dat we ons vrij kunnen uitdrukken. Maar onze eigen vrijheid is niet absoluut. De grenzen moeten we zelf bepalen en met de snelheid waarin we evolueren en de echo’s die we horen, moeten we kunnen nuanceren en plaatsen.

Voor sommige mensen komt het toch goed uit dat iets niet waar is?
Dat zal vroeger ook wel zo geweest zijn, Fake News heeft altijd bestaan. Alleen komt daar nu een megafoon op die mensen voor een stukje verward maakt. Iets is op feiten gebaseerd of is het niet. We zijn met onderzoek bezig dat aantoont dat alles wat op feiten gebaseerd is komt bovendrijven. Die algoritmes worden ontwikkeld. De technologie maakt het mogelijk om te zoeken naar een oplossing voor de bagger, de drek en de onwaarheden. Het appel op het eigen ethische is ook enorm groot vind ik. Iedere dag worden we daarmee geconfronteerd, daarom moeten we ons nog beter wapenen en alert en attent maken voor dat soort zaken. Mediawijsheid!

Mediawijsheid van in de kleuterklas?
In de kleuterklas kunnen ze al met media leren omgaan. Bij Difference Day hebben we daar een leuze voor: “Speak freely, listen respectfully, different opinions matter.” Luisteren is soms moeilijk, vaak worden dingen uit hun context gerukt. We moeten uitgaan van de verscheidenheid van meningen, het is de basis waarop je zelf een argument gaat bouwen. Je kan tot het inzicht komen dat je het verkeerd voorhad, of verkeerd ingelicht werd. Media dienen ook om je mening te herzien, om uit een tunnelvisie te raken, ik vind dat ontzettend belangrijk. Er is altijd een dunne lijn tussen (zelf)censuur en feit geweest. Bij de VRT heeft men mij verteld dat ze nog weinig mensen naar de Afspraak krijgen, omdat mensen bang zijn van de bagger van de sociale media. Laten we niet al onze meningsverschillen uitvechten via de sociale media. De rechtstreekse communicatie, mensen die met elkaar spreken, blijft ontzettend belangrijk.

Vrijzinnig humanisme

De VUB ontving vorig jaar de Prijs vrijzinnig humanisme, wat betekende het om deze prijs te ontvangen?*                                                                                                                                  
Heel veel. Wij zijn een vrijzinnige organisatie en daar mogen we trots op zijn. Het is goed  dat  een  prijs  als  deze  ons  herinnert  aan  onze  wortels.  Het  humanisme  is  niet alleen een inspiratiebron, maar een van de fundamenten van mijn rectorschap. Vanuit een  humanistische  basishouding  zoeken we verbondenheid met de wereld buiten de universiteitsmuren, verbondenheid ook met onze  hyperdiverse,  veelkleurige  en  meertalige stedelijke biotoop die Brussel is.

Wat betekent vrijzinnig humanisme voor de VUB?*                                                            
We zijn opgericht onder het motto dat we ons niet onderwerpen  aan  kerk,  staat  of  dogma. Wij streven daarom naar vrij onderzoek waarbij niet de hand van de overheid of het grote geld in het resultaat is terug te vinden. We willen studenten niet alleen een waardevol  diploma  bezorgen,  maar  ook een  kritische  houding  om  als  volwaardige burger  actief  aan  de  maatschappij  en  het maatschappelijke debat deel te nemen.

Hoe werkt de VUB mee aan het uitdragen van het vrijzinnig humanisme?*                              
We proberen dat natuurlijk altijd uit te dragen. Bij maatschappelijke vraagstukken als euthanasie,  abortus,  mensenrechten  ...  We nemen intensief deel aan het publieke debat, onder meer via actualiteitsrubrieken, opiniestukken, columns ... Maar we hebben bijvoorbeeld  ook  de  collegereeks  Redelijk  Eigenzinnig waarmee we studenten willen aanzetten  tot  kritische  reflectie  over  belangrijke  maatschappelijke  vraagstukken.  En dan hebben we natuurlijk de Leerstoel Willy Calewaert die jaarlijks wordt georganiseerd met deMens.nu en Uitstraling Permanente Vorming. Dit ter ere van de politicus Willy  Calewaert,  die  tijdens  zijn  leven  een  bijzonder  geëngageerde  vrijzinnige  was.  Bij  die  leerstoel  staat  het  verspreiden  van  het vrijzinnig humanistische gedachtegoed centraal.

Tot slot: wat betekent vrijzinnig humanisme voor jou?
Ik huldig het idee van het vrije denken en het denken dat zich niet onderwerpt, dat zich continu in vraag stelt. De zelfreflectie die daar achter steekt vind ik heel belangrijk. Het denken van Poincaré als methode waarbij je stelt: vandaag denk ik dat, maar waarom? Wie heeft er invloed gehad op mijn denken? Zijn dat mijn ouders, het vrijzinnig milieu of net niet, het milieu waarin ik opgegroeid ben? Zijn er mij bepaalde zaken opgelegd? Kan en wil ik me daarvan vrijmaken? Waarden als vrijheid, gelijkwaardigheid en verbondenheid zijn steeds voor mij de toetssteen. Het wil niet zeggen dat je op alle vragen steeds een duidelijk antwoord hebt maar wel dat je je kan afvragen of je je niet op glas ijs begeeft, of je je moet terugtrekken. Voor mij is vrijzinnig humanisme echt wel een levenshouding, een attitude.

*Deze vragen en antwoorden verschenen eerder in het deMens.nu magazine d.d. juli 2017, in het interview met Caroline Pauwels naar aanleiding van de prijs vrijzinnig humanisme.

Interview: Lieve De Cuyper en Eric Nulens



Bron: Tijdschrift De Sleutelbrug editie oktober-november-december 2018